ENTREVISTA SOBRE O LIBRO "LACAN EN COMPOSTELA".
LACAN EN COMPOSTELA (Manuel Forcadela). Entrevista sobre a teoría lacaniana.
Personaxes contrapostas. Como define Lacan o Outro?
Antes de máis, e despois de agradecer o teu interese no meu libro e todo o que implicaría para ti a preparación desta entrevista, temos que salientar que a obra de Lacan representa o lugar de encontro, dentro do pensamento occidental, de dúas fluencias ben diversas: por unha banda a psicanálise e, por outra, a semiótica saussureana. Hai momentos en que Lacan repite a Freud e hai outros moitos momentos en que o interpreta. Case sempre, a chave desa interpretación está na semioloxía. Non esquezamos a propia noción de inconsciente dada por Lacan como “un saber estruturado como unha linguaxe”. Ou a mesma noción de Eu, como “o significante do suxeito suxeitado pola enunciación”. Indo ao que me preguntas, o Outro representa unha alteridade radical e externa ao suxeito, sendo un concepto fundamental na obra de Lacan.
De aí a diferenza entre o que se di e o que se entende do que se di. Esa distancia está sempre ocupada polo Outro, fundamental nos procesos de significación e de sentido. Algunhas características importantes do Outro lacaniano son:
É o lugar do significante e da linguaxe, de onde provén o discurso inconsciente.
Representa o ambiente simbólico e cultural en que nacemos e que debemos "traducir" para sobrevivir e prosperar.
O famoso verso de Rimbaud “je suis l´autre” intervén nesta descuberta. Eu son o Outro porque de todos os acopios de significación que me foron dando sentido ao longo da existencia ningún provén da miña identidade, de aí tamén a importancia do camiño conxunto entre psicanálise e existencialismo. Esa existencia que precede á esencia que nos sitúa inevitablemente no espazo-tempo, na historia. É importante sinalar que Lacan fala do Outro, con maiúsculas, e non do outro, con minúsculas, o semellante, a imaxe do semellante. O Outro é o lugar da linguaxe. O magma do inconsciente. Por iso cando sinala que o desexo é sempre desexo do Outro está a argumentar que o desexo brota do inconsciente. O que indica que entre o suxeito e o desexo hai un vínculo de descoñecemento, e que o desexo brota da relación do suxeito co seu propio inconsciente.
O Outro é a fonte dos códigos e significantes que utilizamos para pensar e expresar as nosas ideas e emocións. Falamos unha fala que nos fala. Que non só nos di o que podemos dicir senón tamén o que podemos entender do dito, do bendito e do maldito, e esa inmensa xeografía do sentido posible é o Outro.
Está asociado ao rexistro Simbólico e non pode ser completamente simbolizado ou metaforizado polo suxeito
O concepto de Outro foise desenvolvendo ao longo da obra de Lacan:
Inicialmente, Lacan utilizábao de forma similar a Freud, referíndose à alteridade en xeral.
Por volta de 1955, Lacan pasou a diferenciar o "outro" (con minúscula) do "Outro" (con maiúscula).
En 1957, Lacan asociou o Outro á relación transferencial na psicanálise.
A partir de 1960, Lacan formulou que "o desexo do home é o desexo do Outro", indicando que o desexo humano se constitúe a partir do desexo do Outro. Este é un achado fundamental que ten moito que ver coa conciencia contemporánea. O desexo é sempre do Outro.
Non esquezamos, por tanto, que a imposibilidade de repetir o Real a partir da linguaxe, do Simbólico, é o que vai marcar a nosa singularidade, a nosa castración, concepto freudiano que agora adquire novo sentido a partir da lectura saussereana de Lacan. A nosa castración non é máis que a distancia definitiva do mundo, do Real, de aí que aínda séndomos seres no mundo (im der Welt sein, que dicía Heidegger), non podemos deixar de estarmos separados del.
2. Que é o gozo en Freud e Lacan. Que é o plus de gozo neste último?
Dentro do argumentario inicial de Saussure estaba a tríade do significante, o significado e o referente. Lacan parte de aí para construír a súa tríade do Simbólico (o propio do significante), o Imaxinario (o propio do sentido e do significado) e o Real. E aí as fontes intelectuais e filosóficas son innumerables. Temos un mundo Real, que chega a nós a través dos sentidos na percepción, e que se converte en imaxinario a través da intelección.
Les mots et les choses (Foucault), O mundo como vontade e como interpretación (Schopenhauer), O fenómeno e o nóumeno (Kant). Unha cousa é o mundo, iso que está aí; outra cousa é a nosa percepción por medio dos sentidos diso que está aí e a súa proxección nos diferentes tipos de linguaxes, asociadas a estes. E, finalmente, outra cousa é a nosa intelección diso que está aí, logo de ser percibido. Desde Platón non deixamos de dialogar sobre como entender todo isto.
Desde a semiótica temos a diferenza entre o Ver (percibir) e o Mirar (intelexir). A nosa condición de sapiens sapiens (dúas veces) fai que non poidamos ver sen mirar, aínda que si poidamos mirar sen ver. Como de feito facemos na lectura, na cegueira, na ficción, no soño, na ideoloxía... E a mirada, iso que non se ve, tamén enferma. Somos unha sociedade neurótica, que enferma de mirar.
O ser humano, que Lacan vai denominar Parlêtre (ser de falar), pódese entender como unha variante do Dasein (Ser aí) de Heidegger, unha vez entendido que o Da (o aí) vira do espazo-tempo para a linguaxe.
O concepto de gozo (jouissance em francés) é central na teoría psicanalítica, especialmente nas obras de Freud e Lacan. Cada un deles aborda ese concepto e Lacan desenvolve noción de plus-de-gozo.
Aínda que Freud non teña usado explicitamente o termo "gozo", desenvolveu conceptos relacionados:
O principio do pracer, que busca a satisfacción inmediata das pulsións.
Reparemos en que a noción de pulsión substitúe á de instinto, desde un artigo de Freud de principios de século. Desde a antropoloxía, Levy-Strauss subliñou o achado. O único de instintivo que queda no humano é a succión nos labios para mamar e a prensión nos pés a pouco de nacermos. Se o instinto era biolóxico, a pulsión é cultural e histórica. Mirada.
A compulsión à repetición, que pode levar a experiencias dolorosas mas repetitivas.
A pulsión de morte, que se opón ás pulsións de vida e busca un retorno ao estado inorgánico.
Freud observou que hai un paradoxo no funcionamento psíquico, onde o suxeito pode obter satisfacción mesmo en situacións aparentemente carentes de pracer.
Lacan expandiu e reformulou o concepto de gozo:
O gozo é entendido como unha satisfacción paradoxal, que pode incluír sufrimento.
Está alén do principio do pracer freudiano e relaciónase co Real lacaniano.
O gozo é visto como excesivo e potencialmente destrutivo se non for limitado pela Lei simbólica.
Lacan distingue diferentes tipos de gozo: fálico, do Outro, do analista, do universitario, etc. No meu libro hai un capítulo destinado a explicar pormenorizadamente todo isto.
O concepto de plus-de-gozo (plus-de-jouir en francés) é unha innovación lacaniana:
E está inspirado na noción marxista de plusvalía. Xa me dirás se non é esta unha ferramenta interesantísima para circularmos polo mundo. E sobre isto falaremos máis adiante, cando cheguemos ao teu interese pola relación entre marxismo e psicanálise. Mais, en principio podemos entender como excedente, a idea de que sempre queda máis por gozar, de que o gozo non ten fin. Igual que a Falta. Comemos un prato exquisito, saciamos o noso apetito, deixamos de comer cando percibimos que xa é excesivo, mais queda ese excedente, ese resto, mesmo convertido na idea de regresarmos en canto poidamos para seguirmos gozando.
Ese límite non é outro que a linguaxe e a cultura. Por iso, “o Eu é o significante do suxeito suxeitado pola enunciación”. A palabra, que representa o mundo, ao mesmo tempo é renuncia a ese mundo que representa. Falamos, enunciamos, para duplicar o mundo, o Real, por medio da palabra, e, paradoxalmente, é aí onde perdemos o mundo, que non se deixa conter na palabra, no significante, na súa representación simbólica. Castración.
O concepto de plus-de-gozo (plus-de-jouir en francés) representa unha tentativa de recuperación do gozo perdido cando o suxeito entra na linguaxe e na cultura.
E é definido por Lacan como "función da renuncia ao gozo por efecto do discurso".
O plus-de-gozo está intimamente ligado ao obxecto a, que é simultaneamente o significante do desexo e obxecto de angustia. O desexo, que é falta sen fin, fíxase nun significante, o obxecto a, que varía, non deixa de ser diferente.
O plus-de-gozo, pois, é un excedente producido pela renuncia ao gozo imposta pela civilización. Isto é fundamental. Freud chamouno, no título dun dos seus libros, O Malestar Na Cultura. Por iso o suxeito está “suxeitado pola enunciación”. Na medida en que sabe, e é quen de enunciar o seu saber, non lle queda outra que renunciar ao gozo. E velaí un concepto polo que non me preguntas que é o de límite. Precisamos o límite. Di Lacan, falando sobre a pel, o límite do corpo, “se lle quitas a pel, un montón de podremia”. Podemos amar un corpo bronceado e marabilloso, polas súas proporcións, polo seu coidado, convertido no obxecto do noso desexo, mais se lle retiramos a pel, ese mesmo corpo convértese en repulsivo.
O plus-de-gozo, pois, funciona como unha compensación pela perda de gozo orixinal, mas nunca a recupera totalmente.
Está relacionado ao síntoma psicanalítico, que Lacan define como "a maneira en que cada un sofre na súa relación co gozo". Como levas a Falta, a Falta sen fin, fronte á plenitude que non sería outra cousa que a Morte.
Produce un efecto de "furado" no campo do Outro, modificando a súa topoloxía.
O concepto de plus-de-gozo ten importantes implicacións para a práctica psicanalítica:
Axuda a comprender a persistencia dos síntomas, mesmo cando causan sufrimento. Goza o teu síntoma é o título dun interesante libro de Slavoj Zizek, dedicado ao cinema mudo da primeira época de Hollywood. Velaí o síntoma como motor do gozo.
Ilumina a relación paradoxal entre desexo e gozo na estrutura neurótica.
Permite unha nova lectura do "mal-estar na civilización" freudiano como un plus-de-gozo obtido pela renuncia inicial ao gozo.
En suma, o plus-de-gozo lacaniano representa unha sofisticada elaboración teórica que busca explicar como o suxeito lida coa perda de gozo imposta pela entrada na linguaxe e na cultura, tentando recuperalo de formas sintomáticas ou paradoxais.
A necesidade de algunha forma de lei na sociedade pode ser explicada por varias razóns:
Regulación social. A lei estabelece regras e normas de conduta que permiten a convivencia harmoniosa entre os membros da sociedade. Define limites para os comportamentos individuais, protexendo os dereitos e liberdades de todos. As leis fornecen mecanismos para resolver disputas e conflitos de forma pacífica e ordenada. Establecen procedementos e institucións, como tribunais, para administrar a xustiza. As leis protexen os cidadáns contra abusos de poder, tanto por parte do Estado canto de outros individuos. Garanten dereitos fundamentais e liberdades individuais.
A existencia dun sistema legal axuda a manter a orde e a estabilidade na sociedade. Prevé o caos e a anarquía ao estabelecer consecuencias para comportamentos antisociais. As leis reflicten e codifican os valores morais e éticos predominantes nunha sociedade. Evolúen co tempo para se adaptar ás mudanzas sociais e culturais. Leis específicas, como as que regulan o exercicio profesional dos psicólogos, garanten padróns éticos e de calidade nos servizos prestados á sociedade. Desde o punto de vista psicanalítico, a lei funciona como unha mediadora entre os desexos individuais e as exixencias da realidade social. Axuda a canalizar e regular as pulsións humanas de forma socialmente aceitábel.
En resumo, a Lei é necesaria como un mecanismo de organización social que permite o funcionamento harmonioso da sociedade, protexendo dereitos individuais e colectivos, resolvendo conflitos e expresando valores partillados. E a Lei será Le nom du père, o Nome do Pai.
4. Que é a estrutura familiar simbólica?
A estrutura familiar simbólica, de acordo coa teoría psicanalítica, pode ser entendida da como unha matriz simbólica que dá fundamento psíquico a cada familia, atravesando as diferentes formas históricas que esta poida asumir.
Un conxunto de elementos reguladores e introdutores de límites que operan no seo familiar. A base para a constitución subxectiva do individuo, transmitindo o desexo que constitúe o suxeito como escindido.
A estrutura familiar simbólica é composta pola función paterna simbólica, responsable pela introdución da lei e dos límites, e que permite a significación e a instalación do desexo no suxeito, e a Función materna, relacionada co desexo da mai e à posición que ela atribúe á crianza.
E velaí regresa o Nome-do-Pai, o significante fundamental que inscribe a crianza na orde simbólica, fundamental na constitución subxectiva. A estrutura familiar simbólica é crucial para a formación da identidade do suxeito, a inserción do individuo na cultura e na sociedade, o desenvolvemento psicolóxico saudable da crianza.
E velaí unha idea que, a día de hoxe, é importante salientar. O parentesco non depende da dimensión orgánica, biolóxica, mas se define ao redor de elementos simbólicos fundamentais, como a lei que prohibe o incesto. O estatuto de fillo só pode ser rexistrado na orde simbólica, transcendendo a mera bioloxía. E isto ten importantísimas implicacións clínicas.
O entendemento da estrutura familiar simbólica é relevante para o diagnóstico e identificación de estruturas psíquicas (neurose, psicose, perversión). A comprensión da dinámica familiar en casos de maltrato infantil ou outras disfuncións. A estrutura familiar simbólica é un concepto fundamental na psicanálise que explica como a familia, como institución social e cultural, influencia profundamente a constitución psíquica do suxeito, indo alén dos lazos biolóxicos e operando no rexistro do simbólico.
Que son as pulsións?
As pulsións son un concepto fundamental na teoría psicanalítica de Freud. Procesos dinámicos que consisten nun impulso ou forza que fai que o organismo tenda para un obxectivo.
Ten a súa fonte nunha excitación corporal (estado de tensión) e o seu fin é suprimir ese estado de tensión.
É un concepto limite entre o psíquico e o somático, unha especie de delegación enviada polo somático ao psiquismo. Forza constante, diferente dun estímulo momentáneo, provén do interior do organismo, non do mundo exterior. Non pode ser eliminada por unha acción de fuga, senón só pola satisfacción. Ten catro compoñentes: fonte, presión, obxecto e obxectivo.
Freud propuxo diferentes clasificacións ao longo da súa obra:
Primeira teoría: Pulsións do eu ou de auto conservación. Pulsións sexuais.
Segunda teoría (a partir de 1920): pulsións de vida (Eros) e pulsións de morte (Thánatos)
Destinos das Pulsións
Freud identificou catro posíbeis destinos para as pulsións:
Reversión ao seu oposto
Retorno en dirección ao propio eu. Represión, Sublimación.
O concepto de pulsión é fundamental para entender a dinámica psíquica segundo Freud.
Axuda a explicar comportamentos, desexos e conflitos psíquicos.
Está na base da comprensión do desenvolvemento psicosexual e da formación de síntomas.
En suma, as pulsións son forzas motivadoras fundamentais que, segundo a teoría psicanalítica, impulsan o comportamento humano e están na base de moitos procesos psíquicos.
De que maneira co discurso enchemos o “lugar da perda”?
De acordo coa teoría psicanalítica, especialmente na perspectiva lacaniana, o discurso ten un papel fundamental na tentativa de reencher o "lugar da perda". Algunhas formas polas cales iso ocorre son:
Produción de plus-de-gozo:
O discurso, especialmente o discurso capitalista, tenta reencher o lugar da perda a través da produción constante de obxectos de consumo que prometen satisfacción. Estes obxectos funcionan como "plus-de-gozo", unha tentativa de recuperar o gozo perdido cando o suxeito entra na linguaxe e na cultura.
E velaí un momento crucial no noso interese particular pola psicanálise como filosofía: a creación de narrativas: Os nosos relatos son resultado desta tentativa, maneiras de encontrar un equilibrio, compensacións da perda. Sempre que fantaseo estou recuperando o perdido, unha ferida por sandar. E pensemos que o que nos dá sentido é a falta, o noso vacío de partida, ese nada que nos empurrar sen remedio a ser a través da existencia.
O discurso crea narrativas e significados que tentan dar sentido à falta fundamental do suxeito. Esas narrativas funcionan como unha forma de compensación simbólica para a perda orixinal.
O discurso social estabelece ideais (de corpo, de éxito, de felicidade) que os suxeitos perseguen na tentativa de reencher a súa falta constitutiva.
O discurso pode funcionar como un mecanismo de defensa, negando ou racionalizando a perda, na tentativa de evitar o confronto coa falta.
O discurso analítico recoñece o síntoma como unha forma de lidar coa perda fundamental, sendo "a maneira en que cada un sofre na súa relación co gozo".
Circulación do obxecto a:
Nos diferentes discursos descritos por Lacan, o obxecto a (significante do desexo) circula, ocupando diferentes posicións e tentando, sen éxito, reencher o lugar da perda.
Certos discursos, como o capitalista, prometen unha completude (unidade e fusión) ilusoria, Calidade do que está completo, como se fose posíbel "gozar sen perda".
É importante notar que, na perspectiva psicanalítica, esas tentativas de reencher o lugar da perda son sempre parciais e insuficientes. A falta é constitutiva do suxeito e non pode ser completamente eliminada. O recoñecemento desa imposibilidade é parte fundamental do proceso analítico.
O Real onde se atopa e que función ten?
De acordo coa teoría lacaniana, o Real ten as seguintes características e funcións:
O Real non se encontra nun lugar específico, pois é xustamente aquilo que escapa à simbolización e á imaxinarización. É o rexistro que está alén ou aquén do funcionamento do significante. Pode ser entendido como o que resta, o que sobra do pensamento ao tentar ser expresado pela linguaxe.
Representa o imposíbel lóxico, aquilo que non cesa de non se escribir. Funciona como un limite à simbolización e à imaxinarización. Maniféstase a través de irrupcións na realidade psíquica do suxeito. Está relacionado co trauma e co síntoma. Serve como base para a angustia e o gozo. Maniféstase no síntoma, que é "o único que conserva un sentido no Real". Aparece na transferencia e nos momentos de corte na análise.
Forma, xunto co Simbólico e o Imaxinario, a tríade RSI que estrutura a realidade psíquica.
É bordeado e parcialmente aprendido pelo Simbólico e pelo Imaxinario.
Inicialmente definido como "o que retorna sempre ao mesmo lugar".
Posteriormente, Lacan asóciao ao imposible lóxico e á matemática.
No final de seu ensino, é relacionado co corpo e co gozo.
En suma, o Real na teoría lacaniana ten a función crucial de apuntar para os limites da simbolización e da imaxinarización, servindo como un concepto operatorio fundamental para a práctica psicanalítica e para a comprensión da estruturación subxectiva.
7. Por que a linguaxe sempre é do Outro?
A afirmación de que "a linguaxe sempre é do Outro" é unha idea complexa que ten raíces na filosofía e na psicanálise. Esta noción desafía a nosa comprensión habitual da linguaxe como algo propio e individual, e suxire unha perspectiva máis profunda sobre a natureza da comunicación humana.
A linguaxe é sempre algo que te precedía no momento en que naciches e deixarás en herdo no momento no momento en que morras.
A linguaxe non é unha creación persoal arbitraria, senón un produto dunha determinada sociedade e dos seus modos de pensar. Isto implica que a linguaxe que utilizamos non é realmente "nosa", senón que a herdamos e aprendemos da comunidade na que nacemos e crecemos.
Cando nacemos, a linguaxe xa existe como un sistema completo de signos e símbolos. Aprendemos a usar este sistema, pero non o creamos. Neste sentido, a linguaxe sempre nos precede e, polo tanto, sempre vén "do Outro" - da sociedade, da cultura, da historia.
A linguaxe ten unha gran influencia na nosa percepción persoal da realidade que nos rodea. Isto suxire que a forma en que entendemos o mundo está moldeada pola linguaxe que herdamos "do Outro", non por unha comprensión puramente individual.
O plurilingüísimo social difúndese ao individuo, o que significa que cada un de nós ten distintas voces ideolóxicas na mente. Estas voces non son exclusivamente nosas, senón que representan as diversas influencias lingüísticas e culturais que recibimos "do Outro".
Aínda que a linguaxe se aprende, a facultade da linguaxe é conxénita e universal en todos os seres humanos. Esta capacidade innata para a linguaxe suxire que, a un nivel fundamental, a linguaxe é algo que compartimos como especie, non algo que posuímos individualmente. En conclusión, a idea de que "a linguaxe sempre é do Outro" resalta a natureza fundamentalmente social e compartida da linguaxe. Recoñece que a nosa capacidade para comunicarnos está profundamente arraigada nas nosas interaccións cos demais e na nosa pertenza a unha comunidade lingüística máis ampla. Esta perspectiva invítanos a reconsiderar a nosa relación coa linguaxe e a recoñecer o papel crucial que xoga "o Outro" na nosa capacidade para expresarnos e entender o mundo que nos rodea.
8. Lei do desexo/ lei do pracer... como nos movemos entre unha e outra?
A relación entre a lei do desexo e a lei do pracer é complexa e ten sido obxecto de análise por parte de diferentes pensadores, especialmente no campo da psicanálise.
A lei do desexo, segundo a concepción lacaniana, está intimamente ligada á linguaxe e ao Outro. Lacan afirma que "o desexo do home é o desexo do Outro", o que implica que:
O desexo está articulado coa linguaxe e a orde simbólica.
O desexo xorde da falta e da ausencia, non da satisfacción.
O desexo está sempre en movemento, desprazándose metonimicamente.
A lei do pracer, por outra banda, está máis relacionada co principio de pracer freudiano e busca a satisfacción inmediata. Sen embargo, esta lei ten os seus límites:
O pracer está limitado pola realidade e as normas sociais.
A busca constante de pracer pode levar ao despracer.
O pracer non sempre coincide co desexo.
Movemento entre as dúas leis
O movemento entre a lei do desexo e a lei do pracer pode entenderse da seguinte maneira:
Tensión constante: Existe unha tensión permanente entre o desexo (que nunca se satisfai completamente) e a busca de pracer.
Desprazamento: O desexo móvese constantemente, desprazándose dun obxecto a outro, mentres que o pracer busca unha satisfacción máis inmediata.
Sublimación: A sublimación permite canalizar o desexo cara a obxectivos socialmente aceptables, reconciliando en certa medida o desexo e o pracer.
Fantasía: A fantasía serve como un espazo intermedio onde o desexo e o pracer poden coexistir, aínda que sexa de forma imaxinaria.
Gozo: O concepto lacaniano de gozo (jouissance) representa unha especie de pracer excesivo que vai máis alá do principio de pracer e está intimamente ligado ao desexo.
Ética do desexo: Lacan propón unha ética baseada no desexo, que implica non ceder ante o propio desexo, o que pode entrar en conflito coa busca inmediata de pracer.
Súper-Eu: O súper-Eu, como instancia psíquica, pode actuar tanto como lei prohibitiva (limitando o pracer) como lei imperativa (esixindo o gozo), complicando aínda máis a relación entre desexo e pracer.
En conclusión, o movemento entre a lei do desexo e a lei do pracer é un proceso dinámico e complexo que implica unha negociación constante entre as demandas do inconsciente, as esixencias da realidade e as normas sociais. Este movemento está no corazón da experiencia humana e é fundamental para entender a nosa relación co mundo e con nós mesmos.
9. Por que se denomina castración ás operacións que volven o Real simbólico?
A denominación de "castración" para as operacións que volven o Real simbólico ten a súa orixe na teoría psicanalítica e foi desenvolvida principalmente por Sigmund Freud e Jacques Lacan. Esta terminoloxía responde a varios aspectos fundamentais:
A castración, no sentido psicanalítico, non se refire a unha mutilación física, senón a un proceso simbólico que introduce unha falta ou unha perda no suxeito. Esta falta é esencial para a entrada do suxeito na orde simbólica.
Ten unha función estruturante. Remite a un corte simbólico que separa o suxeito da súa relación inmediata co real, permitindo a entrada na orde simbólica. Este proceso implica a instauración da lei simbólica, que prohibe pero tamén permite, guiando ao suxeito na súa estruturación psíquica.
A castración está intimamente ligada á función paterna e á metáfora do Nome-do-Pai. Esta operación permite a substitución do desexo da nai por un significante paterno, introducindo ao suxeito na orde simbólica.
A castración é fundamental para o acceso á realidade simbólica. A diferenza da frustración, que non produce ningunha realidade simbólica, a castración permite a estruturación do suxeito no mundo simbólico.
Lacan distingue entre dúas formas de castración: castración orixinal (xorde da confrontación do goce co linguaxe) e castración edípica: (sitúase como simbólica e imaxinaria, derivada da primeira.
A castración cumpre unha función de límite, esencial para a constitución do suxeito de desexo. Cando este límite vacila, xorde a angustia como sinal. En conclusión, a denominación de "castración" para as operacións que volven o Real simbólico responde á súa función estruturante na psique humana. Este proceso simbólico introduce unha falta necesaria para a entrada do suxeito na orde simbólica, permitindo a súa diferenciación e a súa constitución como suxeito de desexo. A castración, lonxe de ser unha simple prohibición, é unha operación complexa que posibilita a simbolización e a estruturación do suxeito no mundo
11. Cal é o papel da Comunicación?
Segundo a teoría lacaniana, o papel da comunicación é complexo e vai máis alá da simple transmisión de información. Algunhas ideas clave sobre o papel da comunicación na perspectiva de Lacan son: A linguaxe como estrutura do inconsciente (para Lacan, "o inconsciente está estruturado como unha linguaxe". Isto implica que a comunicación non é simplemente un intercambio de mensaxes, senón que está profundamente arraigada na nosa psique) e o Outro na comunicación (a comunicación sempre implica o Outro. Lacan sostén que "o desexo do home é o desexo do Outro", o que suxire que a nosa comunicación está sempre mediada pola nosa relación co Outro simbólico) e a fala plena fronte a fala baleira. (Lacan distingue entre fala plena: aquela que revela algo do inconsciente e do desexo do suxeito e fala baleira: a comunicación superficial que non toca o núcleo do suxeito) e, finalmente, a comunicación como malentendido (isto débese a que a linguaxe nunca pode capturar completamente o Real).
Compre termos en conta, ademais, o papel do significante. Na comunicación, os significantes forman cadeas que producen efectos de significado, pero estes son sempre inestables.
A comunicación, tamén, está ligada ao concepto de goce (jouissance). A fala pode ser unha fonte de goce, pero tamén un medio para articular e limitar o goce.
Para Lacan, o non-dito é tan importante como o dito na comunicación. O silencio, as pausas e o que queda implícito son fundamentais na análise do discurso. En conclusión, para Lacan, a comunicación non é un proceso lineal de transmisión de información, senón un fenómeno complexo que implica o inconsciente, o desexo, o Outro e a estrutura mesma da linguaxe. A comunicación é un campo onde se manifestan as dinámicas psíquicas máis profundas do suxeito.
12. Cal é a misión da Verdade?
Segundo a teoría lacaniana, a misión da Verdade é complexa e ten varios aspectos importantes:
A Verdade está intimamente ligada ao inconsciente. Lacan afirma que "o inconsciente está estruturado como unha linguaxe", o que implica que a Verdade non é algo que se poida expresar directamente, senón que emerxe a través das formacións do inconsciente.
A Verdade ten unha relación paradoxal co sentido. Lacan sostén que é precisamente no nivel do sen sentido onde se ubica a cuestión da Verdade. É no punto onde o sentido falla onde pode xurdir algo da Verdade do ser.
Recomendo a lectura do capítulo “Lacan en Compostela” no libro do mesmo título, para entendermos como se articula este efecto de verdade.
A Verdade maniféstase de forma fugaz e elusiva. Lacan dá o exemplo do chiste, onde a Verdade xorde no momento do sen sentido, e disólvese inmediatamente.
A Verdade está relacionada co goce (jouissance). Lacan describe a Verdade como "irmá do goce", suxerindo unha conexión profunda entre ambos conceptos.
A Verdade funciona como un obstáculo entre o significante amo (S1) e o saber (S2) no discurso do analista. Isto suxire que a Verdade ten un papel na articulación entre o poder e o coñecemento.
A Verdade está vinculada á castración simbólica e ao papel do pai real. Lacan sinala que hai unha "ignorancia feroz" no lugar do pai real en relación á castración, o que implica que a Verdade está relacionada con este punto cego.
A busca da Verdade implica unha transformación do suxeito. Lacan suxire que o mero xurdimento da Verdade transforma a quen a escoita, comparándoo metaforicamente con converterse en "can".
En resumo, para Lacan a misión da Verdade non é simplemente revelar feitos ocultos, senón funcionar como un elemento estrutural na psique humana, relacionado co inconsciente, o goce e a castración. A Verdade en Lacan é algo que se manifesta de forma fugaz e paradoxal, e que ten un papel fundamental na estruturación do suxeito e na dinámica do discurso psicanalítico
13. Que relación teñen os conceptos psicanalíticos coa produción Capitalista?
Lacan suxire que "o inconsciente está estruturado como unha linguaxe", o que implica que a estrutura do inconsciente está influenciada pola estrutura social e económica do capitalismo.
O capitalismo está inscrito no aparato psíquico, unha idea que xa propuxo Freud ao usar a metáfora do capitalista para describir o desexo inconsciente.
O desexo inconsciente é comparado por Freud coa lóxica do capitalista, suxerindo unha relación entre a economía libidinal e a economía capitalista.
O capitalismo aproveita e manipula o desexo para fomentar o consumo e a produción.
A alienación (tanto o marxismo como o psicanálise abordan a alienación do suxeito, sexa na produción económica ou na relación co propio inconsciente), o Fetichismo (o concepto de fetichismo da mercancía de Marx ten paralelos co fetichismo sexual en Freud, ambos ocultando relacións sociais reais), o malestar na cultura (Freud fala do "malestar na cultura", que podería interpretarse como un malestar no capitalismo, suxerindo que o sistema capitalista xera un malestar psíquico, a crítica ao sistema (a psicanálise, como o marxismo, ofrece ferramentas para desestabilizar as aparencias que sosteñen o modo capitalista de produción, o suxeito dividido (a noción lacaniana do suxeito dividido pode relacionarse coa alienación do traballador no sistema capitalista), a economía libidinal (as estruturas sociais e económicas do capitalismo re-emerxen na estrutura da economía libidinal do suxeito).
En resumo, os conceptos psicanalíticos están profundamente entrelazados coa produción capitalista, ofrecendo unha perspectiva crítica sobre como o capitalismo inflúe na psique humana e como as estruturas psíquicas poden reforzar ou desafiar o sistema capitalista. O psicanálise, ao igual que a crítica marxista, busca desvelar as contradicións e os mecanismos ocultos do capitalismo, tanto a nivel social como individual.
14. En que medida o inconsciente é Histórico?
Podemos identificar varios aspectos que indican que o inconsciente ten unha dimensión histórica:
En primeiro lugar o feito de o concepto de inconsciente evolucionar ao longo do tempo, desde as primeiras mencións de Leibniz ata as elaboracións máis complexas de Freud e outros pensadores. Isto demostra que a nosa comprensión do inconsciente ten unha historia.
En segundo lugar, o inconsciente como proceso histórico universal. Algúns filósofos idealistas alemáns concibían a historia do ser como un proceso dialéctico polo cal Deus chega a coñecerse a si mesmo. Esta idea suxire que o inconsciente ten unha dimensión histórica e evolutiva.
Temos que ter en conta o inconsciente colectivo de Jung, que implica que hai elementos do inconsciente que son compartidos por toda a humanidade e que se desenvolveron ao longo da historia da especie.
Marx e Engels suxeriron que "non é a conciencia a que determina a vida, senón a vida a que determina a conciencia". Isto implica que as condicións históricas e sociais inflúen no desenvolvemento do inconsciente.
Algunhas interpretacións marxistas do psicanálise suxiren que o inconsciente forma parte da superestrutura social, o que implica que está influenciado polas condicións históricas e materiais da sociedade.
A idea de que as estruturas psíquicas, incluído o inconsciente, evolucionaron ao longo do tempo en resposta ás condicións de vida cambiantes.
O inconsciente está estruturado como unha linguaxe segundo Lacan, o que suxire que está influenciado pola cultura e a historia da linguaxe.
En conclusión, o inconsciente pode considerarse histórico en varios sentidos: na evolución do propio concepto, na súa relación coa historia colectiva da humanidade, na súa influencia polas condicións sociais e históricas, e na súa evolución como parte da psique humana ao longo do tempo. Non obstante, é importante notar que esta visión histórica do inconsciente coexiste con concepcións que enfatizan os seus aspectos máis universais e atemporais.
15. Que son os Enigmas lacanianos?
Segundo a información proporcionada, os enigmas lacanianos teñen as seguintes características e funcións:
1. Cuestionan a relación entre significante e significado, producindo unha ruptura na súa articulación. O enigma fai aparecer unha distancia ou vacío entre eles.
2. Constitúen unha verdade cuxo saber está elidido ou latente. Son unha verdade sen saber.
3. Teñen a estrutura dun paradoxo, creando unha tensión entre saber e non saber.
4. Non teñen un referente determinado, permitindo que sexa o suxeito quen defina o sentido.
5. Orientan cara á escoita, máis que cara ao sentido. Buscan producir un efecto de escoita no analizante.
9
6. Non son meros xogos de palabras ou frases capciosas, senón que teñen un sentido profundo aínda que indeterminado.
7. Funcionan como unha condición do dicir interpretativo en psicanálise, xunto coa cita.
8. Cuestionan a pretensión de erixirse en amo da verdade, resaltando a problemática definición do ser humano.
9. Son un "quod" sen "quid" - sábese que hai un significado, pero non exactamente cal é.
10. Lacan rescata o valor do enigmático fronte á tendencia a resolver todo co complexo de Edipo.
11. Permiten abrir novas vías de interpretación máis alá da metáfora e a metonimia.
En esencia, os enigmas lacanianos son intervencións que buscan producir efectos no inconsciente do suxeito, cuestionando as relacións fixas de sentido e abrindo novas posibilidades de significación.
16. Movemos as accións pola Lóxica?
Segundo a teoría da acción de von Wright e a súa relación coa lóxica deóntica, podemos entender que as accións humanas non se moven simplemente pola lóxica, senón que hai unha relación complexa entre acción, resultados e normas:
Moitas accións humanas non poden considerarse executadas se non producen un certo estado de cousas no mundo. Isto implica que hai que distinguir entre a acción en si e os seus resultados.
Os resultados dunha acción poden ser de dous tipos:
Un axente produce directamente un certo estado de cousas
Un axente impide o cambio dun estado de cousas existente
A lóxica deóntica trata de analizar as normas e obrigas que rexen as accións, non só a lóxica formal das accións en si.
As accións están ligadas a estados de cousas no mundo, non só a razoamentos lóxicos abstractos.
Hai unha distinción importante entre a acción en si e os seus resultados ou consecuencias no mundo.
As normas e obrigas (estudadas pola lóxica deóntica) inflúen nas accións, pero non as determinan completamente.
A teoría da acción serve como base para a lóxica deóntica, suxerindo que as accións non se moven só pola lóxica pura, senón tamén por consideracións normativas e prácticas.
En conclusión, aínda que a lóxica xoga un papel importante na análise das accións humanas, estas non se moven simplemente pola lóxica, senón por unha complexa interacción entre intencións, resultados, normas e estados de cousas no mundo real.
17. Como está presente sempre a Morte?
A morte como límite: A morte representa un límite fundamental da existencia humana, sempre presente como horizonte final da vida.
A morte no inconsciente: Para o psicanálise, a pulsión de morte está sempre operando no inconsciente, en tensión coa pulsión de vida.
A morte simbólica: Nos procesos de transformación psíquica e social, hai sempre "mortes simbólicas" de vellas estruturas para dar paso a novas.
A morte na linguaxe: A linguaxe mesma implica unha "morte da cousa", ao substituíla polo significante. Así, a morte está presente na propia estrutura da linguaxe.
A morte como imposible: Lacan relaciona a morte co Real como imposible, algo que sempre está aí pero que non pode ser simbolizado completamente.
A morte do pai: No mito freudiano, a morte do pai primordial está na orixe da cultura e da lei simbólica.
A morte como ausencia: A morte maniféstase como ausencia ou falta, presente na estrutura mesma do significante e do desexo.
A morte na angustia: A angustia existencial ante a morte é unha presenza constante na experiencia humana.
A morte na transformación: Como no mito de Artemisa, a morte está presente nos procesos de transformación e tránsito.
En conclusión, a morte está sempre presente como límite, como operador simbólico, como imposible real, e como dimensión fundamental da existencia humana, operando tanto a nivel individual como social e cultural.
18. O suxeito defínese polo orgánico e estrutural?
O suxeito non se define unicamente polo orgánico e estrutural, senón que é unha entidade máis complexa:
1. Dimensión inconsciente: O inconsciente xoga un papel fundamental na definición do suxeito, indo máis alá do puramente orgánico ou estrutural. Como sinalaba von Hartmann, hai un "psiquismo orgánico ou inconsciente" que é máis fundamental e universal que a consciencia[1].
2. Aspectos psíquicos e sociais: O suxeito non se reduce a unha base física ou estrutural, senón que tamén está conformado por aspectos psíquicos e sociais que non son puramente orgánicos.
3. Influencia do sistema capitalista: O suxeito está profundamente influenciado polo sistema capitalista, que afecta á súa forma de relacionarse, consumir e definirse a si mesmo[4].
4. Dimensión simbólica: A linguaxe e o simbólico xogan un papel crucial na constitución do suxeito, indo máis alá do puramente orgánico ou estrutural.
5. Relación co Outro: O suxeito defínese en gran medida pola súa relación co Outro e co social, non só polas súas características orgánicas ou estruturais.
6. Desexo e goce: Conceptos psicanalíticos como o desexo e o goce son fundamentais na definición do suxeito, e non se reducen a aspectos puramente orgánicos ou estruturais.
7. Dimensión histórica: O suxeito ten unha dimensión histórica que vai máis alá do puramente orgánico ou estrutural, incluíndo a súa historia persoal e a súa inscrición nunha historia social e cultural máis ampla.
En conclusión, aínda que os aspectos orgánicos e estruturais son importantes, o suxeito defínese por unha complexa interacción de factores psicolóxicos, sociais, históricos e inconscientes que van máis alá do puramente orgánico e estrutural.
19. A base psicanalítica son as relacións de Poder?
Baseándome na información proporcionada, podemos identificar varios aspectos importantes sobre as relacións de poder desde unha perspectiva psicanalítica:
1. O poder implícito e inconsciente: O psicanálise céntrase especialmente no poder implícito, é dicir, aquel exercicio de poder que opera a nivel inconsciente[1].
2. Pulsión de empoderamento: Freud sinalou que a pulsión de empoderamento pode manifestarse de dúas formas:
- Como unha expresión sádica de poder.
- Como unha contribución á constitución do saber.
3. Poder na relación analítica: Recoñécese que existe unha dinámica de poder inherente á relación entre analista e paciente, onde o analista ocupa unha posición de autoridade.
4. Subxectividade do analista: A progresiva inclusión da subxectividade do analista no proceso terapéutico pode dar lugar a efectos de poder que deben ser considerados[1].
5. O poder como inherente ao ser humano: Considérase que o poder é unha parte inevitable das relacións humanas, incluíndo a relación analítica.
6. Necesidade de elaboración continua: Dado que o poder non pode ser controlado artificialmente, requírense procesos elaborativos continuos como análise, auto análise e supervisións.
7. Influencia nas decisións sociais: O psicanálise estudou como os factores psíquicos inflúen na toma de decisións sociais e colectivas, incluíndo as económicas e financeiras.
8. Aplicación social do psicanálise: Os coñecementos psicanalíticos aplicáronse para mellorar as condicións sociais e políticas, influíndo en áreas como a educación, a saúde laboral e a comprensión das dinámicas sociais[4].
9. Responsabilidade ética: O analista ten a responsabilidade ética de recoñecer o poder que lle confire a súa posición e xestionalo adecuadamente.
En resumo, o psicanálise considera as relacións de poder como un aspecto fundamental e complexo das interaccións humanas, operando tanto a nivel consciente como inconsciente, e tendo implicacións significativas non só na práctica clínica, senón tamén na comprensión e organización da sociedade no seu conxunto.
20. Papel do destino histórico da revolución?
1. Sentido de misión histórica: As revolucións a miúdo xorden cun sentido de misión histórica ou destino, como se viu na Revolución Francesa e na idea estadounidense do "destino manifesto".
2. Ruptura co pasado: As revolucións preséntanse como momentos de ruptura co pasado e inicio dunha nova era histórica. A Revolución Francesa marcou o fin da Idade Moderna e o inicio da Idade Contemporánea.
3. Universalización de ideais: As revolucións tenden a presentar os seus ideais como universais e destinados a expandirse. A Revolución Francesa buscou universalizar os dereitos sociais e as liberdades individuais.
4. Sentido de excepcionalidade: Existe a idea de que a revolución representa un momento único e excepcional na historia, como se viu no concepto de "excepcionalismo americano".
5. Transformación radical: As revolucións buscan unha transformación radical da sociedade, como se viu nos cambios profundos que trouxo a Revolución Francesa.
6. Inspiración para outros movementos: O éxito dunha revolución pode inspirar movementos similares noutros lugares, como ocorreu coa influencia da Revolución Americana na Francesa.
7. Xustificación de accións: A idea dun destino histórico pode usarse para xustificar accións radicais ou controvertidas durante o proceso revolucionario.
En resumo, o concepto de destino histórico nas revolucións serve como unha poderosa forza motivadora e xustificadora, presentando a revolución como un momento crucial e necesario na historia, destinado a transformar radicalmente a sociedade e expandir os seus ideais.
21. Interese de Lacan por Marx...
1. Lacan falou sobre Marx con frecuencia nos seus seminarios. Por exemplo, no seminario RSI de 1973, Lacan chegou a argumentar que Marx, e non Freud, inventou o concepto de síntoma.
2. Lacan desenvolveu a súa teoría do plus-de-goce a partir da teoría marxista da plusvalía, o que indica unha influencia importante de Marx no pensamento de Lacan.
3. Lacan discutiu a teoría do fetichismo de Marx no seu Seminario 4.
4. No seminario RSI, Lacan abordou a noción de síntoma desde unha perspectiva marxista.
5. Lacan consideraba que Marx sinalou direccións insuperables, o que suxire que vía en Marx ideas fundamentais e duradeiras.
6. O interese de Lacan por Marx contribuíu ao desenvolvemento da chamada "esquerda lacaniana", que busca articular o pensamento de Marx e Lacan.
7. Autores como Žižek e Tomšič exploraron as conexións entre Marx e Lacan, sinalando paralelismos como o recoñecemento dunha "negatividade estrutural" en ambos pensadores.
8. Lacan parecía ver en Marx unha fonte importante para pensar a produción da subxectividade capitalista e a dominación da forma mercancía.
En resumo, o interese de Lacan por Marx foi significativo e multifacético, abarcando conceptos como o fetichismo, o síntoma, a plusvalía e a subxectividade, e tendo un impacto duradeiro no desenvolvemento do pensamento psicanalítico e político posterior.
22. A base psicanalítica son as relacións de Poder?
1. O poder implícito e inconsciente: O psicanálise céntrase especialmente no poder implícito, é dicir, aquel exercicio de poder que opera a nivel inconsciente.
2. Poder inherente ao ser humano: Considérase que o poder é unha parte inevitable das relacións humanas, incluíndo a relación analítica.
3. Pulsión de empoderamento: Freud sinalou que a pulsión de empoderamento pode manifestarse como unha expresión sádica de poder ou como unha contribución á constitución do saber.
4. Poder na relación analítica: Recoñécese que existe unha dinámica de poder inherente á relación entre analista e paciente, onde o analista ocupa unha posición de autoridade.
5. Necesidade de elaboración continua: Dado que o poder non pode ser controlado artificialmente,
requírense procesos elaborativos continuos como análise, autoanálise e supervisións.
6. Responsabilidade ética: O analista ten a responsabilidade ética de recoñecer o poder que lle confire a súa posición e xestionalo adecuadamente.
7. Reconstrución do pasado: O obxecto do psicanálise non é o pasado histórico vivido polo paciente, senón o pasado reconstruído ou construído na análise, o que implica unha dinámica de poder na interpretación.
En conclusión, aínda que as relacións de poder son un aspecto fundamental na base psicanalítica, non son o único elemento. O psicanálise tamén se ocupa doutros aspectos como o inconsciente, a sexualidade, os procesos de desenvolvemento psíquico, entre outros. As relacións de poder son unha parte importante, pero non exclusiva, da teoría e práctica psicanalítica.
Para rematar, agradezo novamente o teu interese no meu libro e o teu achegamento a todo este enorme universo de coñecemento que supón a día de hoxe a psicanálise no seu conxunto e a teoría lacaniana en particular.
